Citad e champagna

La Svizra federalistica è in pajais da las tradiziuns. Nus vivain bain e gugent cun nossas pitschnas differenzas ed essan loschs da nossas particularitads.

Dal puntg da vista istoric hai adina dà differenzas tranter la citad e la champagna: gia en il temp medieval, cura ch’èn vegnidas fundadas numerusas citads, era la vita en citad autra che sin la champagna. Las citads valevan sco atgnas famiglias giuridicas privilegiadas, spezialisadas sin il commerzi, il mastergn ed ils martgads. La libertad urbana ha manà a l’aboliziun da la sclavaria, cunquai che «l’aria da citad» procurava suenter in onn ed in di per la libertad.

Quai che reguarda las formalitads sumegliavan las constituziuns dals chantuns rurals quellas dals chantuns municipals: radunanzas da burgais, burgamesters resp. presidents communals, cussegls gronds e pitschens avevan lur instanzas correspundentas. En las vischnancas champestras èn las cumpetenzas politicas però vegnidas transferidas gia pli baud sin il nivel dals abitants masculins cun dretg cumplain (populaziun rurala resp. burgaisa) che en las regiuns municipalas. Era la permeabilitad sociala e la pussaivladad da pudair surpigliar uffizis impurtants era pli gronda en ils chantuns rurals en l’Ancien Régime che en las citads, nua che la politica è vegnida aristocratisada pli consequentamain.

Gia en il temp da fundaziun da la Veglia Confederaziun en il 13 e 14avel tschientaner furmavan ils lieus citadins e rurals allianzas per motivs d’interess e da finamiras surordinadas. Tant dal puntg da vista economic sco era politic eri per tuttas duas varts util dad ir maun en maun en l’avegnir. Tras las midadas politicas, economicas e socialas, che han cumenzà l’entschatta dal 19avel tschientaner, ha la noziun «chantuns rurals» pers sia muntada da dretg constituziunal – e las particularitads economicas colliadas cun quella vegnan oz plitost messas en relaziun cun terms sco «territoris da muntogna» u «chantuns muntagnards».

Ils cuntrasts tranter la citad e la champagna èn oz pli ferms che insacura; il pli fitg dastgassan anc adina sa differenziar il mintgadi ed il ritmus da viver: ils citadins èn hectics e stressads – las champagnardas ed ils champagnards sa prendan peda e disponan d’ina calma stoica. Uschia vesa almain ora noss maletg clischà – era sche questa pretaisa na sa lascha betg sa generalisar en la vita reala e bleras persunas vivan oz sin la champagna e lavuran en citad, n’èn damai ni citadins ni champagnardas.

Differenzas pli concretas sa mussan en ils secturs da la cultura e politica: entant ch’ils abitants da la citad tgiran ina cultura multiculturala, predomineschan sin la champagna las valurs tradiziunalas. Quests fatgs sa conferman en ils resultats da las votaziuns federalas che cumprovan savens ina gronda differenza d’opiniuns tranter la populaziun citadina e la populaziun rurala (p.ex. la votaziun davart l’ONU il 2002 u las cunvegnas da Schengen e Dublin l’onn 2005).

Malgrà questas differenzas tranter la citad e la champagna datti en Svizra oz nundumbraivels aspects che collian la populaziun: in’istorgia communabla, regurdientschas cuminaivlas da muments spezials, sco er ina cuminanza politica, entaifer la quala nus tuttas e tuts dastgain decider adina danovamain co che nus vulain concepir noss avegnir.